अब्द

रेघ

2010-02-23T19:00:00.007+05:30

बरेच वेगवेगळे प्रयत्न करून झाले. चर्चा ऐकून झाल्या. पण काही झालं नाही. 'अब्द'चं स्वरूप बदलून त्याला पत्र केलं तेव्हा असा प्रयत्न मुद्रित माध्यमात करायचा विचार होता. पण ते काही अजून जमलेलं नाही. काही जण 'अब्द'साठी काय-काय लिहून देणार होते, पण दिलं नाही, तरी 'अब्द'ला पत्र म्हणून चालविण्याचा प्रयोग तसा तीन महिने सफल झाला होताच. आणि आमचा कंड जात नाही, म्हणून अजून एक नवीन प्रयोग.
'अब्द' सुरुवातीला 'वैयक्तिक ब्लॉग' होता, त्यामुळे त्याचं स्वरूप बदलून 'पत्र' झालं तरी लोकांचा दृष्टीकोन कितपत बदलला माहीत नाही. म्हणून म्हटलं, सगळं नवीन सुरू करू, 'वर्डप्रेस'वर काही करता येतं का बघू, पण ते म्हणजे वैतागवाडी आहे. अनेक तास फक्त फुकट गेले पण हवं तसं काही सुरू करता आलं नाही, म्हणून परत 'ब्लॉगर'वरच नवीन प्रयोग सुरू करत आहे. हा प्रयोग म्हणजे वैयक्तिक ब्लॉग नाही.

'रेघ' हे पुन्हा पत्रच आहे. आणि त्या पत्रामध्ये येत्या दिवाळीपर्यंत जे प्रसिद्ध होईल ते सगळं एकत्र करून त्याचा एक अंक 'खाजगी वितरणाकरिता' प्रसिद्ध करण्याचा विचार आहे. मुखपृष्ठसुद्धा तयार करून ठेवलंय. त्यासाठी लागणारे पैसे, तांत्रिक बाबी, आणि मुख्य म्हणजे मजकूर हे सगळं जुळून आलं तरच हे करता येईल.
विषय बरेच आहेत. काय होतं ते बघू. काहीच झालं नाही तर हसू तरी नक्कीच होईल, तेही नसे थोडके.

http://regh1.blogspot.com/

अब्द

2010-01-05T00:00:00.001+05:30

अब्द म्हणजे एक वर्ष.

अब्द म्हणजे ढग.

अब्द म्हणजे संपृक्त.

अब्द म्हणजे अर्थपूर्ण.

अर्थ परिपूर्ण आहे, असं कसं म्हणता येईल.

अब्द परिपूर्ण आहे, असं कसं म्हणता येईल.

५ जानेवारी २००९ आणि ५ जानेवारी २०१० यांच्या मध्ये एक अब्द.

काय लिहिलं? काय राहिलं?

खूप राहिलं.

पण एक 'अब्द' घडलं, एवढं खरं.

फोटोंची फाईल आणि मिल्टन आजोबांचा वाढदिवस

2009-12-30T19:29:00.013+05:30

फोटोग्राफीविषयी 'अब्द'वर फार काही प्रसिद्ध करता आलं नाही बरेच दिवसांत. पण नुकतंच फोटोग्राफीविषयी वेगळं काम करणारं एक संकेतस्थळ सापडलं, morgueFile नावाचं.
मायकल कॉनर्स नावाच्या अमेरिकेतल्या माणसाला ही कल्पना सुचली आणि तो व त्याचा भाऊ केविन यांनी एकत्र येऊन हे काम सुरू केलं. जोहानस सीमन हा त्यांचा अजून एक सहकारी.
morgueFile ही एक ऑनलाईन फाईल आहे जिथे अनेक छायाचित्रं संग्रहीत करून ठेवल्येत. या फायलीत विषयवार फोटो साठवून ठेवलेत. त्यांचा फुकट वापर करण्याची सोय आहे. अशी बरीच संकेतस्थळं आहेत खरंतर, पण morgueFileच्या निमित्ताने त्याची नोंद केली कारण morgueFileवाल्यांचं वैशिष्ट्य हे की, इतर संकेतस्थळांची यादीही इथे दिलेय.
शिवाय, इथे वेगवेगळे लोक त्यांचं काम प्रसिद्ध करू शकतात. ते इतरांना वापरण्यासाठी उपलब्ध करून देऊ शकतात. वेगवेगळे प्रकल्प हे लोक राबवतात. सामाजिक कामांना मदत करण्यासाठी पुस्तकं काढतात. कम्युनिट्या तयार करून एकमेकांच्या कामावर चर्चा करतात. असं काय काय करतात.
***

morgueFileवरच्या अनेक छायाचित्रांमधलं हे एक इथे प्रसिद्ध केलंय ते आपल्या 'अब्द'तल्या 'अ' साठी.
अल्विमान नावाच्या माणसाने काढलेलं हे छायाचित्र आहे.

***
सहज, ३० डिसेंबरला फोटोग्राफीशी संबंधित इतिहासात काय घडलं ते बघितलं तर १९०९ साली मिल्टन रोगोवीन या डॉक्युमेंटरी फोटोग्राफरचा जन्म झालेला सापडेल. ह्या माणसाने खूपंच मोठं काम करून ठेवलंय. ही पोस्ट १०० वर्षांच्या मिल्टन आजोबांना वाढदिवसाच्या शुभेछांसह. त्यांचं काम बघण्यासाठी पुढील संकेतस्थळावर जावे:
MILTON ROGOVIN
***

२४ डिसेंबर

2009-12-27T18:20:00.009+05:30

तीन दिवसांपूर्वी म्हणजे २४ डिसेंबरला साने गुरुजींची एकशेदहावी जयंती झाली. भाषा वैविध्य, भाषेचा वापर आणि एकूणच भाषेच्या बाबतीत भलताच जागरूक असलेला हा माणूस होता. 'आंतरभारती' सारखी संकल्पना मांडलेल्या साने गुरुजींच्या जयंतीच्या निमित्ताने भाषेच्या संदर्भातील दोन चांगल्या कामांची इथे नोंद करावीशी वाटली.

जगात दर दोन आठवड्यांमागे एक भाषा मरते. मग काय करायचं? आपण काहीच करायचं नाही, पण National Geographicवाले आणि Living Tongues Institute for Endangered Languages यांनी एकत्र येऊन एक प्रकल्प सुरू केलाय. हे लोक जगभर मरत असलेल्या भाषांची चिंता करत, त्या भाषांचं दस्तावेजीकरण करण्याचा प्रयत्न करतात, त्या भाषा टिकवण्यासाठी काही करायचा प्रयत्न करतात, त्या भाषांचा भौगोलिक, जैविक संदर्भात अभ्यास करतात. आणि काय काय करतात त्याची माहिती खाली दिलेल्या संकेतस्थळावर गेल्यास मिळेल -
Enduring Voices Project, Endangered Languages, Map, Facts, Photos, Videos -- National Geographic

रामदास भटकळांनी रायगडला 'साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्ट'च्या सहकार्याने 'अनुवाद सुविधा केंद' नावाची एक गोष्ट सुरू केलेय, तिचाही उल्लेख इथे करून ठेवूया. त्याची काही माहिती 'सत्तरीतली सळसळ' ह्या 'महाराष्ट्र टाईम्स'मध्ये आलेल्या भटकळांच्या मुलाखतीत मिळेल. आणि उरलेली माहिती 'साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्ट'च्या संकेतस्थळावर मिळेल.

ज्या काळात लोक एकमेकांच्या कानाखाली आवाज काढून, पुतळे उभारून आणि प्रचारी थाटाचे चित्रपट काढून भाषेचा अभिमान दाखवतात आणि 'भाषिक अस्मिता' सारखे शब्द वापरून त्यांना जागवण्यासाठी भाषणं देत आणि ऐकत बसतात, त्या काळात अशा कामांबद्दल बोलायचं म्हणजे भाबडेपणाच म्हणायला हवा, 'श्यामच्या आई'तल्या संस्कारांच्या उपदेशांसारखा (?).

साने गुरूजी

(२४. १२. १८९९- ११. ६. १९५०)

***

श्री. दा. पानवलकर

2009-12-20T14:47:00.002+05:30

श्री. दा. पानवलकर- सांगलीचा माणूस, मुंबईत कस्टम्समध्ये नोकरीत होता. एकदम उंचापुरा माणूस. काय काय कथा लिहिल्या! त्यांच्या 'सूर्य' नावाच्या कथेवर विजय तेंडुलकरांनी पटकथा लिहिली, त्यावर गोविंद निहलानीने 'अर्धसत्य' नावाचा हिंदी चित्रपट काढला, त्यामध्ये ओम पुरीने नायकाची भूमिका केली, आपली स्मिता पाटील त्यात होती. पानवलकरांना उत्कृष्ट कथेचं 'फिल्मफेअर' पारितोषिक मिळालं. चित्रपटाच्या शूटिंगच्यावेळेला उपस्थित राहून, सगळं बघत बघत पानवलकरांनी एक पुस्तक लिहिलं 'शूटिंग' नावाचं. 'अर्धसत्य' मधेमधे टीव्हीवर दाखवतात. 'शूटिंग' आता आऊट ऑफ प्रिंट झालेलं पुस्तक आहे.

एक आपली सुरुवात करायची म्हणून 'शूटिंग'ने केली. बाकीची त्यांच्या कथांची पुस्तकं, 'एका नृत्याचा जन्म', 'जांभूळ', 'सूर्य', 'औदुंबर', 'कांचन', 'चिनाब', 'गजगा'. 'सूर्य' आणि 'औदुंबर'च्या नव्या आवृत्त्या काढल्या होत्या मधे 'मौज'वाल्यांनी. बाकीची गायब, म्हणजे आऊट ऑफ प्रिंट. एक 'साहित्य अकादमी'वाल्यांनी काढलंय, 'श्री. दा. पानवलकर यांची कथा' नावाचं, ते मिळतं बहुतेक अजून.

पानवलकर म्हणजे, एकदा कथा सुरू झाली की तुम्ही एकदम घटनास्थळीच. जबरदस्त उपमा. लयीत प्रवास करणारी कथनशैली. वाचली की, ती कथा तुमच्या डोक्यात घुमत राहाणार. थेट एकदम. ती कथा तुम्हाला 'दिसणार', सगळे रंग, वास, माणसं, घरं असं सगळंच. म्हणजे एखादी कथा सेपीया टोन मध्ये दिसेल किंवा अशी वेगवेगळ्या छटांमध्ये. त्यांची कथा म्हणजे नैसर्गिक सुंदर, उगीच बनावट कारागिरी नाही, खोटे दागिने नाहीत. कसले कसले विषय! सगळंच एकदम काबीज करणारंच. काय त्याला दुसरा शब्द नाही, एकदम काबीज करणा-या कथा.

तेंडुलकरांनी 'औदुंबर' नावाचा एक लेख लिहिला होता पानवलकरांवर. तो आता 'हे सर्व कोठून येते' (राजहंस प्रकाशन) या पुस्तकात आहे.

श्री. दा. पानवलकर

***

दिलीप चित्रे गेले

2009-12-10T15:46:00.003+05:30

दिलीप पुरुषोत्तम चित्रे गेले.

'The Little Magazine'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या एका कवितेची लिंक देतो- Frescoes

'Tehelka'मध्ये आलेला त्यांचा एक लेख- The city of my first and last love

एक चित्र्यांविषयी वाचण्यासारखं- Portrait of an artist

हेसुद्धा पाहाता येईल- Dilip Chitre and His Painting

दिलीप चित्रे

***

(दिलीप चित्रे यांचे छायाचित्र इंटरनेटवरून घेतले आहे.)

भाऊ पाध्यांना कोणी मारलं?

2009-12-09T17:18:00.006+05:30

आता तसं भाऊ पाध्ये वारले ते कधीतरी १९९६च्या ऑक्टोबर/ नोव्हेंबरमध्ये. नक्की कसे गेले माहीत नाही, पण सत्तरच्या आसपास वय झालंच होतं आणि ८९ साली अर्धांगवायू झाल्यामुळे अपंगत्व आलं होतं. म्हणजे मुद्दामहून त्यांना कोणी मारलेलं नाही. पण मुद्दा आहे तो, वारल्यानंतर ते मराठी लोकांच्या मेंदूतून एवढे लवकर मेले कसे काय?

आणि 'विस्मृतीत गेले', 'आठवणीही उरल्या नाहीत' असे काहीतरी शब्दप्रयोग करता येतील, पण ते तितके योग्य होणार नाहीत. मुख्य एकच की, भाऊ पाध्ये मेले. खरं म्हणजे 'आपण त्यांना का मारलं', असं लिहिणार होतो. पण तेही काही योग्य होणार नाही. कारण त्यांना जग मानवलं नाही म्हणून ते मेले, हेच खरं. दुसरं काय म्हणणार?

काहीतरी घोळ नक्कीच आहे, ज्यामुळे आपण आपल्या भाषेत, आपल्या आजूबाजूचं वास्तव दाखवणा-या माणसाकडे लक्षसुद्धा न देता कुठेतरी ढगात काही सापडतंय का ते बघत बसलोय. आता एक असं असणार की, वास्तव बघायचंच नाही मग उगीचच कोणी काहीही दाखवेल ते बघून टाळ्या वाजवत बसायचं. म्हणजे टाळ्या वाजवणा-यांनासुद्धा मजा आणि ज्याने ते काय ते दाखवलं त्यालासुद्धा मजा.

पण भाऊ पाध्ये ढोंगीपणा करत बसले नाहीत. त्यांना जे दिसलं, जसं दिसलं तसं त्यांनी, त्यांना योग्य वाटलं त्या पद्धतीने सांगितलं. उगीच दिसलं त्याला इकडून ठिगळ लाव, तिकडून पट्टी बांध, असेल धंदे ते करत बसले नाहीत. आणि आता कसं आहे, कशासाठी ते माहीत नसतानासुद्धा लोक इकडून तिकडून ठिगळ आणि पट्ट्या लावून फिरत असतात, त्यामुळे भाऊ पाध्ये दुर्लक्षित राहाणारच.

भाऊ पाध्ये आणि गोष्ट सांगण्याची कला यांची काहीतरी खास मैत्री आहे. गोष्ट कुठे आहे आणि ती कशी सांगायची हे त्यांच्याकडे एवढ्या सहजपणे येत असणार की त्याचं फक्त आश्चर्यच वाटून घ्यावं. बाकी काही विश्लेषण करणं अवघड आहे. त्यांनी भन्नाट आणि खरा आशय आणला, सरळ भाषा आणली आणि साहित्याला ढगातून उडविण्याऐवजी जमिनीवरून चालवलं.

अनेक सामाजिक, राजकीय, सांस्कृतिक, भाषिक संदर्भ असलेलं भाऊ पाध्यांचं लिखाण खरंतर आंतरविद्याशाखीय अभ्यासाचा आणि संशोधनाचा विषय ठरावं. पण विद्या, अभ्यास आणि संशोधन या सगळ्यांमध्ये एवढं अंतर आहे की असली अपेक्षा हास्यास्पदच म्हणावी लागेल. नाही म्हणायला, शिवाजी विद्यापीठात वगैरे काहींनी भाऊ पाध्यांच्या साहित्यावर संशोधन केलंय. अजूनही कोणी केलं असू शकेल, किमान त्यामुळे ते कुठेतरी श्वास घेत राहातील. बरं संशोधन, अभ्यास राहिलं दूर. साधा, सरळ, स्पष्ट आनंद तरी घ्यालं की नाही, तर तेसुद्धा नाही. शेवटी काय, भाऊ पाध्ये लोकांपर्यंत पोचले नाहीत.

'राडा' कादंबरीची पहिली आवृत्ती प्रकाशित झाल्यानंतर झालेल्या गदारोळासंदर्भात भाऊ पाध्यांनी लिहीलं होतं- ''असं समजलं की, प्रकाशकाला शिवसेनेच्या मंडळींकडून दम बसला होता आणि त्यामुळे त्याने 'राडा'च्या प्रती बाजारात विकायला काढल्या नाहीत. ही पण एक सेन्सॉरशिपच आहे. अर्थात माझ्यासाठी कोण आवाज उठवणार म्हणा.''
बरोबर आहे, भाऊ पाध्यांसाठी कोण आवाज उठवणार म्हणा?

खरं म्हणजे भाऊ पाध्यांवर लिहू शकणारी अनेक खरीखुरी विद्वान माणसं कुठे कुठे (अजूनतरी) आहेत. पण हे कसं, मोकळं अंगण मिळालं म्हणून घेतलं आपलं नाचून. आणि एवढं नाचूनसुद्धा मुख्य प्रश्नाचं उत्तर सापडलेलंच नाही.

अजून एक, कोणी असंही म्हणू शकेल की, हा एवढा बडबडतोय पण हा कोण भाऊ का खाऊ पाध्ये खरंच मोठा होता का? आणि होता असेल तरी त्याचा उपयोग काय?
असं म्हणणा-यांना समजावता येईलही कदाचित पण या प्रश्नाला 'ट्विटर'सारखं १४० कॅरेक्टर्समध्ये काय उत्तर देणार?

***

भाऊ पाध्ये

***

नोंद- ६

2009-12-08T15:16:00.003+05:30

राडा- भाऊ पाध्ये.

किंमत: १०० रुपये.

दुसरी आवृत्ती: डिसेंबर १९९७

तिसरी आवृत्ती: मार्च २०००

प्रकाशक: निखिल वागळे
अक्षर प्रकाशन
७/८, पांडुरंग बिल्डींग,
लेडी जमशेदजी रोड, माहीम,
मुंबई- ४०००१६.

पहिली आवृत्ती: १९७५
प्रकाशक: फॉरवर्ड पब्लिकेशन्स, अलिबाग.
***

शिवसेनेचा उदय. शिवसेनेचा निर्लज्जपणा आणि शिवसेनेच्या निर्लज्जपणाला लाज वाटायला लावेल असा मंदार अण्णगिरी. आता शिवसेनेच्या गोरेगावातील शाखाप्रमुखाला आणि शिवसैनिकांना एका कारखानदाराचा 'फुकट' गेलेला मुलगा असलेल्या मंदार अण्णगिरीची लाज का वाटते, ते सगळं सांगणं भाऊ पाध्यांनाच जमलं. त्यांनी ते सांगितलंय, एवढंच फक्त मी सांगू शकतो.
कोणतातरी मुद्दा आपल्याकडे आहे असं सांगत 'राडा' करणारी शिवसेना. मुंबईमधली कामगार चळवळ संपवण्यामागची शिवसेनेची 'कर्तबगारी'. भांडवलदार आणि शिवसेना यांचे नेक्सस. या सगळ्याकडे बघणा-या समाजाचा ढोंगीपणा, दुटप्पीपणा. अशा सगळ्या पार्श्वभूमीवर मंदार अण्णगिरीची हिंदी पिक्चरमध्ये दाखवतात तसली 'हिरोगिरी'. आणि शेवटी लक्षात आलेली भ्रष्टता. (हे कादंबरीचं अतित्रोटक वर्णन आहे.)

भाऊ पाध्ये आणि कथनशैली यांची खास मैत्री आहे. त्यामुळे तिच्यावर वडीलकी गाजवणे किंवा तिचा विचित्र बडेजाव माजवणे अशा गोष्टी ते करत नाहीत. मुंबईचा एक अविभाज्य भाग म्हणजे भाऊ पाध्ये. निसर्गदत्त कथनशैली आणि मुंबईमध्ये मुरलेली वृत्ती, यामधून भाऊ पाध्यांच्या साहित्याचं एक अंग तयार होतं.

नुकताच, जुन्या आणि नव्या दोन्ही 'सेनां'च्या संदर्भात बहुतेक माध्यमांनी 'राडा' हा शब्द त्यांच्या बातम्यांच्या मथळ्यांमध्ये वापरला. पण कोणालाही त्या शब्दाचे अनेक संदर्भ देणारी भाऊ पाध्यांची कादंबरी आठवली नाही. अर्थात तशी अपेक्षाही करायला नको म्हणा.
***
पहिल्या आवृत्तीच्या प्रकाशनानंतर २२ वर्षांनी 'राडा'ची दुसरी आवृत्ती निघाली, मग तीन वर्षांनी तिसरी निघाली. चौथी निघण्याची शक्यता दिसत नाही. असं का?
दुसरी आणि तिसरी आवृत्ती प्रकाशित करणा-या प्रकाशकाने जे हेतू पूर्ण करायला ही कादंबरी परत प्रकाशित केली, ते हेतू पूर्ण करायला आता त्यांच्याकडे अधिक प्रभावशाली वाटणारी माध्यमं आहेत. भाऊ पाध्यांच्या साहित्याचं महत्त्व कळल्याने ही आवृत्ती काढली, असं वाटून घ्यायला जरा अवघड आहे. आणि कादंबरीमध्ये प्रूफरीडींगच्या इतक्या भयानक व भयंकर चुका आहेत की त्यासह चौथी आवृत्ती प्रकाशित न होणंच बरं.
***

भाऊ पाध्ये
***

नोंद- ५

2009-12-04T15:00:00.011+05:30

वसेचि ना- रघू दंडवते
पहिली खेप- कार्तिकी १९०५
किंमत- ४२ रुपये.
(अंदाजे जानेवारी १९८४ ला पहिली आवृत्ती निघाली असणार.)

प्रकाशक- अशोक शहाणे

प्रास प्रकाशन

वृंदावन- २ बी/५, रहेजा टाउनशिप,

मालाड पूर्व, मुंबई- ४०००९७.

दूरध्वनी- (०२२) २८७७७५९०.
***
विसू पढेगांवकरला कसलेही अनावश्यक घोळ घालायची सवय नाही. त्यामुळे तो असल्या घोळात मुद्दामहून अडकायला जात नाही, पण अडकलाच तर त्या घोळातून बाहेर पडायला तो एखादा बोळ शोधून काढतो. विसू पढेगांवकर वैचारिकपणाच्या नावाखाली फालतू ढोंगीपणा करत नाही. दुस-यांचे त्रास कमी करण्याचा आव आणण्यापेक्षा स्वत:चा दुस-यांना त्रास होणार नाही एवढी किमान काळजी तो घेतो. विसू पढेगांवकर खोटे प्रश्न पाडूनच घेत नाही, त्यामुळे त्यांची उत्तरं शोधण्याचा प्रश्नच येत नाही. आणि खरे प्रश्न सामोरे आले की तो त्यांच्याकडे बघतो, बोलतो आणि पुढे जातो.

ह्या कादंबरीमध्येसुद्धा अनावश्यक घोळ नाही, एखादा घोळ आला की एकदम भुलभुलैयात घुसल्यासारखं वाटतं. त्या भुलभुलैयामध्ये एकदम चकित व्हायला होतं, वेगात धावल्यासारखं वाटतं आणि बोळ सापडला की पुन्हा पुढे सुरू.
***
ह्या कादंबरीसाठी लिहिलेला ब्लर्ब इंटरेस्टिंग आहे, म्हणून तो देत आहे. (आणि तुम्हाला पुस्तकाचं मलपृष्ठ दिसणार कसं, म्हणूनसुद्धा ब्लर्बचा मजकूर जसाच्यातसा लिहून ठेवतो.) :

काट्याच्या अणीवर वसलीं तीन गांवं।

दोन ओसाड। एक

वसेचि ना ।।

असं ज्ञानेश्वराच्या नांवावर एक कूट आहे.

मुंबईत येऊन शिकत शिकत, नापास होत होत, नोकरी शोधत

शोधत, त्यांतच ह्या मुंबईच्या अंगावर गळवासारख्या उपटलेल्या

दुस-याच एका मुंबईची भयाण ओळख करून घेत घेत सरतेशेवटी

दरवर्षी आपोआपच वाढत जाणा-या नि गरजांना पुरून उरणा-या

पगाराची नोकरी मिळाल्यावरसुद्धां विश्वनाथ पढेगांवकर कांहीकेल्या

स्थिरावेचना. त्याचं गांव वसेच ना. बाकीची ओसाड गांवं तर

त्याच्या अंवतीभंवती रग्गड होतींच.

भालचंद्र नेमाड्यांच्या पांडुरंग सांगवीकरला नि

चांगदेव पाटीलला, भाऊ पाध्यांच्या अनिरुद्ध धोपेश्वरकरला
नि मधू साबण्यांच्या बापू भालेरावला
रघू दंडवते
यांनी विश्वनाथ पढेगांवकर हा सख्खा भाऊच
मिळवून दिलाय आठव्या दशकांत
नि तुमच्या आमच्यासमोर धरलाय एक भगभगीत आरसा.

***

रघू दंडवते
***
प्रा. प्रसन्नकुमार अकलूजकरांमुळे 'वसेचि ना'ची प्रत वाचायला मिळाली, त्यांचे आभार.
***
रघू दंडवतेंचा 'अब्द'साठी मिळवलेला आधीचा फोटो अगदीच अस्पष्ट होता. आता हा सुस्पष्ट फोटो मिळाला. फोटो दिल्याबद्दल रेखा आठल्ये- शहाणे यांचे आभार.

द्रविड

2009-12-04T14:48:00.004+05:30

कारण होतं म्हणून सचिनवर लिहिलं, पण त्यानिमित्ताने विषयांतर झालं. आता ते अंतर भरून काढू. आणि सचिन ते द्रविड असा विषयांतराचा एक कर्व्ह पूर्ण करू, म्हणजे आपल्या 'अब्द'ची बॉडीसुद्धा थोडी कर्व्ही होईल. आणि द्रविडला सारखे सगळे अनुल्लेखाने मारतात तसं आपण नको करायला. आणि त्याच्या वृत्तीवर लिहायचं म्हणजे किती नि काय काय लिहायचं! त्यामुळे 'तेहेलका'मध्ये द्रविडवर एक सुंदर लेख आला होता, त्याची लिंक देतो, बाकी काही पाझळत नाही.

The God of Fine Things - By Suresh Menon.

(राहुल द्रविडचे छायाचित्र इंटरनेटवरून घेतले आहे.)

2009-11-26T00:00:00.006+05:30

२६. ११. २००८ + ३६५ = २६. ११. २००९

ज्ञान व साहित्य

2009-11-19T15:17:00.018+05:30

- रेखा नार्वेकर

“साहित्य सोनियाचिया खाणी। साहित्य विवेकवल्लीची लावणी।।" असे हे संत ज्ञानदेवांनी गौरविलेले साहित्य माणसाला जन्म आणि मृत्युमधला प्रवास (म्हणजेच जीवन) सुखी करण्यासाठी नेहमीच उपयोगी ठरले आहे. अन्न, वस्त्र, निवा-यासारख्या भौतिक प्राथमिक गरजांबरोबर अनाकलनीय अशा सृष्टीमध्ये सतत असणा-या चैतन्याचा, प्रेरणेचा स्त्रोत शोधून काढण्याची धडपड माणसाने करावी, हा या संतसाहित्यामागचा मुख्य हेतू असावा. या चैतन्याला देव, परब्रह्मा, भगवंत अशी अनेक नावे जरी दिली, तरी त्याचं संशोधन करताना करावा लागणारा अभ्यास आणि त्यातून मिळणारी प्रचिती, अनुभव म्हणजेच 'ज्ञान संपादन करण्याची क्रिया', असे संतांनी म्हटले आहे. "ज्ञानधन चैतन्य ब्रह्मसत्ता। ज्ञानदेवची तत्वता।।'', असे समर्थ रामदास म्हणतात आणि ''ब्रह्म म्हणजे निराकार। गगनासारिखा विचार।।'' असे ब्रह्माचे वर्णन करून ज्ञानाची अगाधता, विशालता, व्यापकता आभाळाचे उदाहरण देऊन समजावून सांगतात. ज्ञानेश्वरीच्या सातव्या अध्यायात ''अर्जुना तया नांव ज्ञान। येर प्रपंचु हे विज्ञान।।'' असे स्पष्ट करून पंधराव्या अध्यायात उर्ध्वमुलवृक्ष- संसारवृक्ष लोकांना आकलन व्हावा, यासाठी ''हा संसारवृक्ष तैसा। मोडतु मांडतु सहसा। न देखोनी लोक पिसा अव्ययो मानी।।'' या ओवीची रचना ज्ञानदेव करतात. क्षणाक्षणाला होणा-या कोट्यवधी मृत्युंमुळे या संसारसागराचा लय, क्षय, व्यय जरी होत असला तरी त्याचवेळी कोट्यवधी नवे जीव जन्माला येऊन सृजन, वर्धन, नवनिर्माण क्रिया घडत असते. हे स्पष्ट करताना जणू काही 'Energy can neither be destroyed nor be created, it can be changed from one form to another form, ultimately total energy in the universe is constant', हा conservationचा सिद्धांत ज्ञानदेवांना सुचवायचा आहे.

या विश्वात पसरलेल्या अश्वत्थ वृक्षाची मुळे( roots ) परब्रह्मात पोहोचतात आणि विस्तारलेल्या फांद्या, पाने माणसाच्या डोळ्यांना दिसतात. विश्वातील प्रत्येक दृश्य वस्तू- दगड, पर्वत, नद्या, सागर, चंद्र, सूर्य, तारे, वनस्पती, सूक्ष्म अमिबा यांपासून महाकाय डायनासोरासपर्यंत सर्वांचं संशोधन फिजिक्स, केमिस्ट्री, बॉटनी, इत्यादी शास्त्राच्या विविध शाखांमधून शास्त्रज्ञ करीत असतात. विज्ञानाच्या सीमा विस्तारित होऊन भौतिक सुखसोईंनी माणसाचं 'शरीर' सुखी करण्याचा प्रयत्न दिवसेंदिवस प्रगत होतो आहे. मग परब्रह्मातील डोळ्यांना न दिसणा-या मुळांचा अभ्यास करून मनाला अनुभूती देणारं ज्ञान संपादन करण्याची आकांक्षा माणसाने का धरू नये? हायड्रोजनचे दोन अणू आणि ऑक्सिजनचा एक अणू मिळून H2O म्हणजे पाण्याचा एक परमाणु बनतो हे प्रयोगशाळेत सिद्ध करता येते. पाणी डोळ्यांना दिसते, त्याचे मोजमाप करता येते. तसे विधायक कार्यातून मिळालेले समाधान 'लिटर', 'मीटर', 'ग्राम' मध्ये मोजता येत नाही. 'सम + धी' या संस्कृत धातूपासून बनलेला 'समाधान' हा शब्द. 'धी' म्हणजे 'बुद्धी'. बुद्धी स्थिर असताना- सम असताना, राग, लोभ, क्रोध, द्वेष, मत्सर सगळ्या विकारांचा कचरा दूर झाला असताना मनाला मिळालेला आनंद. समाधान, अनुभवलेला आनंद किती मिळाला, हे दाखवणं जसं कठीण आहे अगदी त्याच प्रकारे परब्रह्मातील मुळांविषयी सांगणे कठीण आहे. परंतु संत हे डोळ्यांना न दिसणा-या मुळांचा अभ्यास व संशोधन करणारे शास्त्रज्ञ आहेत. ज्ञानाविषयी योग्य समीकरणे मांडण्याची प्रगल्भता संतांकडे आहे.

निसर्गात घडणा-या घडामोडी, विश्वातील सजीव- निर्जीवांची उपस्थिती, वस्तुमात्रांना मिळणारी प्रेरणा, सृजन, नवनिर्माण, लय, क्षय, व्यय, विघटन, जन्म, मरण या सर्वांमागची शृंखला, कार्यकारणभाव समजून घेण्यासाठीचे संशोधन म्हणजेच त्या चैतन्याचे, देवाचे, परब्रह्माचे भजन, पूजन होय. या पूजनासाठी लागणारे 'साहित्य' उपलब्ध करून घेण्यासाठी दया, क्षमा, शांती, करुणा, प्रेम आत्मसात करावे लागते, लोभ-क्रोधादी विकार दूर फेकावे लागतात. आणि मग त्या चैतन्याला शोधताना वाटेत मिळालेल्या खाणाखुणांचा घेतलेला मागोवा अक्षर, शब्द, भाषेच्या सुंदर गुंफणीतून साहित्यात प्रकट करण्याचे सामर्थ्य, प्रतिभा प्राप्त होते.

साहित्यामुळे सहत्व निर्माण व्हावे. सहत्वातून एकत्व यावे. एकत्वातून ममत्व यावे- जिव्हाळा वाढवा. आणि या सर्वांतून 'देवत्वा'कडचा मार्ग सापडावा. साहित्याच्या माध्यमातून मनुष्य देवत्वापर्यंत पोहचू शकतो, हे ज्ञानदेवांनी नैतिकता, व्यापकता, सूक्ष्मता, करुणा, कोवळेपणा अशा अनेक गुणांनी युक्त असलेली 'ज्ञानेश्वरी' लिहून सातशे वर्षांपूर्वी सिद्ध केले. अर्थात समाज समृद्ध करणारे, चर-अचर समतोल साधणारे, माणसा-माणसांत संवाद घडवणारे, विश्वाचे कल्याण इच्छिणारे 'विश्वची माझे घर' मानून बंधुत्वाचा, समतेचा, स्नेहाचा, विवेकाचा संदेश देणारे 'ज्ञान' ज्या साहित्यात सांगितले असेल तेच उत्तम 'साहित्य' हे सर्वांना निर्विवादपणे मान्य करावे लागेल.

- रेखा नार्वेकर, न्यूयॉर्क.
ई-मेलसाठी पत्ता- narweker@gmail.com
अध्यक्ष, कोकण मराठी साहित्य परिषद, मुंबई.
विश्वस्त, महिला विकास मंडळ, कुलाबा, मुंबई.
प्रमुख, महाराष्ट्र महिला व्यासपीठ, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई.

('निसर्गाचे गूढ आणि आत्ममग्न सिव्हिलायझेशन'- हे 'लोकसत्ता'तील 'त्रिकालवेध' सदरावर प्रतिक्रिया म्हणून प्रसिद्ध झालेले पत्र ही रेखाताईंशी झालेली पहिली ओळख. त्यानंतर केवळ ई-मेलने केलेल्या विनंतीवरून त्यांनी खास 'अब्द'च्या वाचकांसाठी हा लेख लिहून पाठवला आहे. रेखाताईंचे अनेक आभार.)

सचिन नावाची वृत्ती

2009-11-15T18:41:00.009+05:30

ह्या पत्राचे जे विषय ठरवले आहेत, त्यात 'सचिन तेंडुलकर' हा विषय नाही. पण सचिन तेंडुलकर ही गोष्टच अशी आहे की, विषयांतराचा मोह आवरू नये. आणि तसंही त्याचे वडील साहित्यिक होते. ('मानस-लहरी', 'सहवासातील साहित्यिक', 'बालकवींची कविता: तीन संदर्भ', 'प्राजक्त' ही चार पुस्तके रमेश तेंडुलकर यांनी लिहिली. अजून लिहिली असतील तर माहीत नाही.) वांद्र्याच्या 'साहित्य सहवास'मध्ये त्याचं बालपण गेलं. म्हणजे साहित्याचा काहीतरी संबंध येतोय. त्यामुळे तसे आपण थोडे विषयाला धरूनच बोलतोय असं समजू.
तर मुद्दा हा की, सचिनने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केलं, त्या घटनेला आज वीस वर्षं पूर्ण झाली. त्याबद्दल त्याला शुभेच्छा.
***
सचिन तेंडुलकर म्हणजे सचिन तेंडुलकर आहे. तो या जगातल्या खिलाडुवृत्तीचं प्रतीक आहे. आता तो खेळाडू म्हणून किती महान आहे, ते अनेक तज्ज्ञ लोक सांगतील, तेवढा काही आपला अधिकार नाही. पण सचिन तुम्हाला खुलवतो. तो जेव्हा खेळत असतो तेव्हा तो साधना करणा-या साधूसारखा भासतो. तो इकडे तुमच्या-आमच्यात नसतोच. तो तिकडे उंच, वर शिखरावर बसलेला असतो, साधना करत. कोणतेही क्षुद्र निकष तेव्हा त्याला लागू होत नाहीत. सचिन ही एक वृत्ती आहे, खरं काम करण्याची, प्रामाणिक काम करण्याची, कामात आनंद घेण्याची आणि कामाने आनंद वाटण्याची. (हे आता तसं अगदीच भाबडं आणि बालिश वाटेल, पण ते तसं आहे खरं.)
***
परवा एका मुलाखतीत सचिन म्हणाला, "भारतातील लोक कायमच माझ्याबरोबर असतात. जेव्हा तुम्ही काहीतरी करून दाखवता, जेव्हा तुम्ही एका विशिष्ट स्थानी पोचता, तेव्हा कोणीतरी तुमच्या आनंदात सहभागी व्हावं, असं तुम्हाला वाटतं. माझ्या आनंदात करोडो लोक सहभागी होतात." या करोडो लोकांमधल्या एकाकडून सचिनला अनेक शुभेच्छा.
***
(सचिन तेंडुलकरचे छायाचित्र इंटरनेटवरून घेतले आहे. )

भाषा गेली माणसाच्या गांडीत

2009-11-09T15:41:00.006+05:30

कसली भाषा कसले साहित्य
भाषा गेली माणसाच्या गांडीत
अरे माणसाच्या नाही म्हशीच्या म्हणतात
पण म्हशीला कशाला त्रास माणूसच बरा आहे

एक पाकिस्तानात संबंध असलेला अतिरेकी
एक मुंबईतल्या मुंबईत संबंध तयार झालेला अतिरेकी
दोघे भोसडीचे हसतायत
आणि बाकीचेही हसतायत

कानाखाली आवाज भाषेचा आवाज
राजकारणावरच्या चर्चांचा अडाणचोट आवाज
लाचार लाळघोट्या बिनडोक पत्रकारांच्या झुंडी

ह्याच्यावर चर्चा त्याच्यावर चर्चा षंढ मोर्चा
निर्माण नवनिर्माण राष्ट्रवाद समाजवाद
सगळ्या चळवळींची बुळबुळीत वळवळ

'अहो एवढं चिडायचं कारण काय?'
'चिडून काय होतं?'
'शांतपणे विचार केला पाहिजे, विश्लेषण केलं पाहिजे'

विचार, विश्लेषण म्हणजे रे काय भाऊ?
विचार आणि विश्लेषण म्हणजे
नरड्यात येईल ते थोबाडातून बाहेर ओकत राहाणे

समाजातल्या 'स'नंतर साहित्यातला 'सा'
कुठला समाज कुठलं साहित्य कसली भाषा

बथ्थड डोकी पैशांची खोकी
माणसं सगळी ओकीबोकी

'अहो असं चिडून कसं चालेल?'
'एवढं हळवं होऊन कसं चालेल?'
'आता परिस्थिती अशी आहे म्हटल्यावर स्विकारलं पाहिजे'
'त्यातंच आपण ह्यांव केलं पाहिजे त्यांव केलं पाहिजे'

मराठी माणूस?
अहो माणूस आहे कुठे?

(महाराष्ट्र राज्याच्या विधानसभेत आज घडलेल्या घटनेत सहभागी सर्वांचा निषेध. निषेध. निषेध.)

सुनीताबाई गेल्या

2009-11-08T13:35:00.008+05:30

सुनीताबाई गेल्या.
म्हणजे अजून एक प्रामाणिक विचार गेला. एक रॅशनल विचार गेला. शब्दांना महत्त्व देणारी अजून एक व्यक्ती गेली.
माणूसपणा गेला.
८३-८४ वर्षं, म्हणजे तसं पुरेसं जगल्या, असंच म्हणायला पाहिजे. 'आहे मनोहर तरी गमते उदास' म्हणत होत्या. काय, 'दु:ख झालं', 'वाईट वाटलं', म्हणत बसायचं. गेल्या एवढं खरं.
आत्ता ह्या क्षणी त्यांचं एकही पुस्तक जवळ नाहीये. त्या पुस्तकांमधले शब्द वाचता येत नाहीयेत.
तसं काय त्यांना आपण प्रत्यक्ष भेटलेलो नाही, की असा काही प्रयत्न केला नाही, पण तरी त्या कुठेतरी होत्या, भांडारकर रोडला का कुठेतरी त्यांच्या घरी. म्हणजे त्या पुस्तकं, पेपर वाचत होत्या असतील. टीव्ही बघत होत्या असतील. काहीतरी आजूबाजूच्या गोष्टींबद्दल बोलत होत्या असतील. हसत होत्या असतील. पण आता तसं काही नसणार. त्यांना कधीही प्रत्यक्ष बघता येणार नाही.
काल सुनीताबाई गेल्या आणि आज पुलंचा जन्मदिवस. आता ह्याच्यात कोणीतरी प्रतिकात्मक वगैरे अर्थ काढत राहातील. पुल गेले तेव्हा सालं काही वाटलंच नव्हतं, कारण काही माहितंच नव्हतं. आता सुनीताबाई गेल्या. त्यांच्याबरोबर त्यांचं अफाट वाचन गेलं. त्यांनी लिहिलेली पुस्तकं आहेत म्हणा, त्यांची आठवण करून द्यायला.
एवढीच सुनीताबाईंशी आमची ओळख. आणि काय लिहिणार? आमच्या गाववाल्या होत्या, म्हणून तीसुद्धा मनातल्यामनात समाधान देणारी एक साहजिक जवळीक होती आमच्याबाजूने. अश्रू वगैरे ढाळूनही काही
उपयोग नाही ओ.
***
(मुख्य प्रवाहातल्या माध्यमांनी 'सुनीता देशपांडे यांचे निधन', 'सुनीताबाईंना मान्यवरांची श्रद्धांजली' याखाली जो मजकूर छापलाय, त्या मजकुराच्या भि**** ड्राफ्टिंगबद्दल उगीच चर्चा नको.)

सुनीता देशपांडे

***

(छायाचित्र इंटरनेटवरून घेतले आहे.)

नोंद- ४

2009-11-04T18:51:00.006+05:30

निसर्गाचा अनुभव घेतल्यानंतर, निसर्गातला निर्मळपणा, प्रामाणिकपणा, वैश्विकता या सगळ्यांना जोडणारे आणि या सगळ्यांनी भरलेले शब्द 'भावमुद्रा'मध्ये आहेत. यातला निसर्ग गल्लीतल्या कचराकुंडीपासून सह्याद्रीपर्यंत पसरला आहे. या निसर्गात पुस्तकं आहेत, पुस्तकांमधलं ज्ञान आहे, गुलमोहोराचं झाड आहे, माणसं आहेत. माणसाच्या आतमध्ये असलेला निसर्ग, माणसाला चिकटून असलेला निसर्ग आणि माणसाला कधीच न पकडता येणारा निसर्ग. दुर्गाबाईंचं निसर्गावर जेवढं प्रेम तेवढंच प्रेम शब्दांवर. त्यामुळे शब्दसुद्धा आदर ठेवून आपुलकीने, काळजीपूर्वक वापरलेले. भावनांच्या मुद्रा उमटवलेले शब्द. सुंदर शब्द.
***
भावमुद्रा
मौज प्रकाशन
किंमत: १०० रुपये.
***

दुर्गा भागवत
***

माझी भाषा

2009-10-30T16:42:00.007+05:30

- भूषण राजगुरू

('भाषेचा विकास', 'भाषेचा प्रवास' अशा विषयांवर चर्चा, भाषणं, लेख असं काय काय झडत, पडत असतं. भाषेच्या प्रवासाचे जे अनेक भाग असतील त्यातील एक भाग असलेल्या एकाला थोडंसं लिहायला सांगितलं. त्याने लिहून दिलं, ते येथे प्रसिद्ध करत आहे. खालचे सगळे शब्द काळजीपूर्वक वाचले तर त्या प्रवासाचे अनेक कंगोरे कळू शकतील, असं वाटतं. - अब्द)

मी मूळचा सोलापूरचा. ग्रामीण भागातून आल्यानं भाषेचा न्यूनगंड होताच. काही जर कुठं बोलायचं असेल तर सुरुवातीपासून पुणेरी स्टाईलने बोलायचं असं ठरलं होतं. पण चुकून थोडीतरी का होईना सोलापुरी भाषा बोलण्यात येतंच होती. 'सोलापुरी भाषा' पुण्यातील लोकांसाठी गावंढळ समजली जाते, त्यामुळे मी जरा जपून आणि थोडक्यात बोलत असे. मी कितीही सुधारणा करून बोललं तर पुढच्यांना ते लगेच लक्षात येत असे, आणि ते लगेच म्हणायचे, ''तुम्ही सोलापूरचे का?'' त्यामुळे या पुणेरी भाषेमुळे मला अधिकच न्यूनगंड निर्माण झाला. त्यामुळे सगळ्यांशी बोलताना विचार करून बोलायला सुरुवात केली. खरं सांगायचं तर, या नाटकी बोलण्याचा मला तरी कंटाळा येतो. त्यामुळे मी माझ्या जवळच्या मित्रांशी बोलताना मात्र माझ्याच भाषेत बोलायचो/बोलतो. ते मला जास्त आवडतं. त्यामुळे मनमोकळ्या गप्पा होत असत. मात्र, तो परिस्थितीचा एक भाग झाला. पण जी सत्य परिस्थिती आहे, ती स्विकारणं जास्त योग्य ठरेल. त्यापासून पळवाटा काढण्यात काही तथ्य नाही. म्हणून मी परिस्थिती स्वीकारून चांगल्याप्रकारे इतर मुले-मुली कशी बोलतात ते पाहून बोलण्याचा प्रयत्न करू लागलो. त्यानंतर अवघ्या तीन ते चार महिन्यांत मला मित्रांकडून चांगल्या प्रतिक्रियासुद्धा मिळू लागल्या. त्यामुळे सकारात्मक विचार करण्यास सुरुवात केली.
मी जेव्हा २००७मध्ये पुणे विद्यापीठाच्या संज्ञापन व वृत्तपत्रविद्या विभागात प्रवेश घेतला, त्यावेळी सगळ्यांशी जपून वागत असे, कारण 'बोलण्यात काहीतरी चूक होईल का?' ही भीती मनात होती. पण हळूहळू ती भीती निघून गेली, कारण आपल्यासारखेच सगळेजण आहेत, त्याच भाषेत बोलतात, फक्त कमी-जास्त प्रमाणात त्यांची भाषा चांगली किंवा वाईट असते, हे लक्षात आलं. एखादी गोष्ट येत असूनही वर्गात न बोलण्याची सवय मात्र अद्यापही गेलेली नाही. कारण बोलण्यात काही चुकेल का? असा प्रश्न पडतो. यामुळे माझंच नुकसान आहे, हेसुद्धा लक्षात येतं, त्यामुळे पुण्यात आल्यानंतर प्रथम मराठी भाषा सुधारण्याचा प्रयत्न केला आणि तो थोड्याफार प्रमाणात यशस्वीही झाला. म्हणून आता पुढचं पाऊल असेल ते, इंग्रजी भाषा सुधारण्यासाठी प्रयत्न करणे.

- भूषण राजगुरू (ई- मेलसाठी पत्ता: rajguru.bhushan20@gmail.com)

(थोडेफार संस्करण अमुक तमुक यांनी केले.)

(भूषण राजगुरूचे आभार- अब्द)

काही शब्द- २

2009-10-30T16:31:00.001+05:30

अधिक स्पष्टता

'अब्द' ह्या पत्राचं स्वरूप अधिक स्पष्ट करणारे हे काही शब्द.
ज्या पुस्तकांकडे सामान्यत: दुर्लक्ष झाले किंवा होते अशा पुस्तकांची जमेल तशी नोंद ठेवण्यासाठी 'नोंद' हे सदर आहे. या सदरासंदर्भात एक अशी अडचण होण्याची शक्यता आहे की, एखाद्या पुस्तकाच्या बाबतीत, 'हे पुस्तक दुर्लक्षित झालेलेच नाही, मग ते पुस्तक 'नोंद'मध्ये का?' असे कोणाला वाटेल. पण हे पत्र एकखांबी तंबू असल्यामुळे अशा गोष्टी होणारच. आणि त्या पुस्तकाबद्दल काहीतरी लिहिलं गेल्याने तसं काहीच फुकट जाणार नाही. तरी असं जेव्हा होईल तेव्हा संबंधित वाचकांनी त्या पुस्तकाबद्दलचे त्यांचे विचार लिहावेत. शिवाय वाचक या सदरासाठी पुस्तकं सुचवू शकतील. आणि त्यांच्या इच्छेनुसार त्यासंबंधी लिहूही शकतील. (ई-मेलसाठी पत्ता दिला आहे.)

'काही शब्द' या सदरात हे पत्र चालविणारा काहीतरी जमेल तसं, जमेल त्या विषयावर लिहिण्याचा प्रयत्न करेल. अर्थात या शब्दांमध्ये सुसंगती ठेवायचा प्रयत्न राहिलंच.

याशिवाय जे लिखाण प्रसिद्ध होईल, त्याला कोणत्या सदरांमध्ये बसवायचा विचार नाही. काही पुस्तकांविषयी, भाषेविषयी जे लिखाण प्रसिद्ध होईल, त्याचं स्वरूप हळूहळू स्पष्ट होत जाईलच. फोटोग्राफीविषयीसुद्धा काही सदर असावं, असं वाटलं नाही. याविषयांशी संबंधित लिखाण हा ब्लॉग चालवणारा करेल किंवा इतर कोणीही त्याविषयी लिहू शकेल.

बाकीचं हळूहळू सुधारत नेऊ.

रघू. . .

2009-10-23T19:36:00.012+05:30

- रेवा कुलकर्णी

येणारा कधीतरी जाणारच असतो
हे गुळगुळीत वाक्य बोचकारतच रहातं
अहो, बागेतला बुलबुल क्षणात या फांदीवर
तर क्षणात दुस-या फांदीवर पाहिला आहे
पण, बाबा रे तुझे क्षणात निसटून जाणे
कसे पचवायचे रे सर्वांनी!

सारे म्हणाले - तो निर्मोही होता, भाबडा होता

निष्कपट होता, कुणाला दुखावणे त्याला जमलेच नाही

धार्मिक कर्मकांड न करणारा खरा संत होता तो वगैरे

पटते रे, पण तुझे जाणे वळत नाही अजूनही!
पायाला हात लावून नमस्कार केलेला आवडायचा नाही तुला
दुसरीकडेच पहाणार तू त्या वेळेला
अन् आता बघ, जो येतो तो तुला लवून नमस्कार करतोय
म्हणून शेवटी डोळेच देऊन टाकलेस का!

इतका कसा रे तू भिडस्त - इतका संकोची
बसल्या जागेवर कधी पाण्याचा पेला मागितला नाहीस
'असू दे - राहू दे - मी घेतो ना'
इतकी दूर ठेवलीस बहीण
पण तसंही म्हणता येणार नाही
जेव्हा जेव्हा कधी गडबडायला व्हायचं
तेव्हा हाक देण्याआधी मूकपणे धावून आलास तू
कुठकुठली माहिती द्यायचास आम्हाला
तुझ्या डोक्यात सतत चाललेली ती लेखनाची चक्रे
निमूट बसलेला असताना गतिमान असायची ती
पाटको-या कागदांवर लिहिलेल्या त्या कच्च्या कविता
तुझा तो मोठ्ठ्या आवाजातला खोकला
धाडकन येणारी शिंक अजून कानात घुमतेय
सगळ्या नातवंडांना तुझा लळा
ती बघ आता कशी हिरमुसून
तुझ्या वस्तू हाताळताहेत!

तुझं लिखाण साधं सरळ तुझ्यासारखंच
म्हणायचास तू - अर्थ ज्याने त्याने मनाप्रमाणे लावावा
कुडी थकायला लागली तशी राहून गेलेली इच्छा
नगरचा 'बागरोजा' पहाण्याची-
धापा टाकत उठत बसत तीपण तू पूर्ण केलीस
म्हणून तुला बरं वाटलेलं पाहून चिंतातुर आम्ही पण सुखावलो
गाडा हळूहळू थकायला लागला, कुरकुरू लागला
श्वासासाठी धडपड सुरू झाली, पण निमूटपणे स्वीकारलीस तू
आम्हाला बरं वाटावं म्हणून शेवटपर्यंत
ना उपचार सोडलेस की निरवानिरवीची भाषा बोलला नाहीस
पण शेवटचे काही तास तुझी तगमग पहावत नव्हती रे!
याचेच तुला भान झाले म्हणून लवकर गाशा गुंडाळलास का
एका परीने तुझ्या वेदनेतून तुला मुक्त होता आले
- पण आता तुझ्या अनुपस्थितीने
मोठे प्रश्नचिन्ह उभे ठाकले आहे रे
तरीही त्यातून सावरण्याची तूच शक्ती देणार आहेस
जा - शांतपणे जा -
आम्ही तुला नुसते आठवत राहू -
अलविदा!

(रघू दंडवते यांच्या भगिनी रेवा दंडवते यांनी लिहिलेली ही कविता 'लोकसत्ता'च्या 'नगर वृत्तांत' या पुरवणीत १६ ऑक्टोबरच्या अंकात प्रसिद्ध झाली होती. दंडवतेंची आठवण म्हणून ही कविता रेवाताईंच्या परवानगीने येथे देत आहे. रेवाताईंचे आभार.)
***

काही शब्द- १

2009-10-23T17:31:00.006+05:30

बदल व सुरुवात

मुख्य प्रवाहाचं एकंदर स्वरूप असं आहे की, त्याचं गटार झालं तरी पोहणारे पोहतंच आहेत, होड्या हाकणारे होड्या हाकतंच आहेत. बहुतेकांना त्या प्रवाहातल्या काळ्याकुट्ट घाणीकडे बघायला वेळ नाही. प्रवाहात असलेल्या मेलेल्या पाण्यामधून विषारी वायू बाहेर येतात, बुडबुडे बाहेर येतात, बुळबुळीतपणा पसरतो, नाकाला घाण वाटणारे वास पसरतात. काही लोकांना गटार दिसतंय, पण त्या लोकांमध्ये एवढे भयानक कट करणारे गट आहेत की विषारी वायू आणि असह्य वास आहेच. आणि अशा या प्रवाहात बरेचसे लोक निर्माल्य टाकतायत, मलमूत्रापासून मूर्तीपर्यंत सगळ्याचं विसर्जन करतायत. आणि त्याच प्रवाहाच्या शेजारी काही फुलांची रोपटी आहेत. छान, पांढरट पिवळी फुलं. काही पक्षी तिथे येतात. संध्याकाळी सूर्याचा प्रकाश पडल्यावर फुलं, पक्षी असं एकंदरीत बरं वातावरण असतं. या वातावरणाकडे बघून या ब्लॉगचं स्वरूप आता बदलत आहे. ब्लॉगला अनियतकालिकाचं स्वरूप होतंच पण आता त्याला एक पत्र म्हणून घडवायचा विचार आहे.
***
हा विचार करणा-याचं वय व अनुभव लक्षात घेता त्याच्या ज्ञानाला पुष्कळ मर्यादा आहेत. पण या मर्यादांची जाणीव ठेवूनही हा विचार प्रत्यक्षात आणण्याचे प्रयत्न करायला हवेत, असं वाटलं. ते का करायला हवेत, त्यांना महत्त्व आहे का, हे ते प्रयत्न केल्यावरच कळू शकेल. फक्त सांगण्याचा मुद्दा हा की, वय व अनुभवाच्या तोकडेपणामुळे चुकांची संख्या कदाचित जास्त असेल. चुका दाखवून देणा-यांचे स्वागत आहे.
***
'पत्रकारिता' या शब्दामध्ये 'पत्र' हा शब्द ज्या अर्थी वापरला जातो, त्या अर्थाने हे पत्र आहे. भाषा, साहित्य व फोटोग्राफी( / छायाचित्रण/ प्रकाशचित्रण) या विषयांशी संबंधित धडपड करायचा प्रयत्न हे पत्र करील. मुळात हे एक पत्र आहे, ज्यामध्ये संवादाची अपेक्षा आहे. त्यामुळे इतर काही माणसांच्या विचारांना इथे स्थान देण्याचा विचार आहे. वेगवेगळ्या माणसांचे वेगवेगळे लिखाण प्रसिद्ध करण्याचा प्रयत्न इथे केला जाईल. काही लोकांना शोधून काढून, त्यांच्याकडून लिहून घ्यावं लागेल. शिवाय ज्या माणसांचे स्वत:चे ब्लॉग आहेत तेही इथे लिहू शकतील.
'नोंद' हे सदर सुरू राहिलंच. त्याशिवाय महिन्याला किमान एका पाव्हण्याचं लिखाण प्रसिद्ध केलं जाईल. आणि 'काही शब्द' आहेतच. हे सगळं कितपत जमतंय ते बघू.
***
खरंतर मुद्रित माध्यमातही असा प्रयत्न करायला हरकत नाही. किंबहुना, असे मनसुबे शिजवले आहेत. पण आर्थिक व तांत्रिक बाजूंकडे बघता जरा अवघड जाईल. त्यामुळे सध्या एवढंच. इंग्रजी ब्लॉगकडे एकंदरीत खूपंच दुर्लक्ष झालंय. या प्रयत्नांसंदर्भात तिकडेही लक्ष द्यायला लागेल.
***
विचारपूर्वक केलेल्या सूचना, दिलेले सल्ले व सहभाग यांची अपेक्षा व स्वागत आहे.
***

रघू रायबद्दल थोडंसं

2009-10-18T15:35:00.005+05:30

परवा टीव्हीवर एका इंग्रजी वाहिनीवरती रघू रायची मुलाखत थोडीशी ऐकायला मिळाली, म्हणून त्याच्याविषयी लिहायचं ठरवलं. आणि त्याशिवाय आधीची पोस्ट एका 'रघू'विषयीच असल्याने रिपीटेटीव्ह पॅटर्न्सचं कम्पोझिशन साधता येईल असं वाटलं. आणि त्याशिवाय ह्या ब्लॉगचा जो विषय ठरवला होता, त्यामध्येही रघू रायसारख्या सार्वकालिक महान फोटोजर्नलिस्टबद्दल लिहायची मुभा आहे. म्हणून हा लहान तोंडी मोठा घास.

***
फोटोग्राफीच्या अनेक अंगांच्या दृष्टीने त्याच्या (की त्यांच्या?) छायाचित्रांचं विश्लेषण करण्याचा हा प्रयत्न नाही. (आणि ते करण्याची माझी पात्रता आहे की नाही हीच मुळात शंका आहे). त्याने काढलेल्या फोटोंकडे बघितल्यावर, त्याची जी काही मुख्य वैशिष्ट्यं जाणवली ती जमतील तशी लिहितो.
***
रघू रायच्या फोटोंमध्ये भारतीयत्व आहे किंवा अधिक योग्य शब्दांत, पौर्वात्यपणा आहे.
त्याचे फोटो निव्वळ भौतिक तपशिलापलीकडे जाऊन काहीतरी अंतर्गत तपशील सांगतात.

उदाहरणार्थ, इंदिरा गांधींचा हा फोटो.
हा फोटो नक्की कधी काढला माहीत नाही पण, त्यात आणीबाणीतील एक राजकीय चित्र दिसतं. हुकुमशाहीपुढे झुकलेली (लाचारांची) झुंड दिसते.
आणि त्यापलीकडे जाऊन थोडं सकारात्मकपणे पाहिल्यास, व्यवस्थेतील पुरुषी वर्चस्वावर ही बाई कशी शांतपणे पण थयाथया नाचली असेल तेसुद्धा ह्या फोटोमध्ये दिसतं. (हा तो पौर्वात्यपणा).
***
आजूबाजूच्या गोष्टींकडे आणि त्यांच्याबरोबर इतिहास, वर्तमान व भविष्याकडे उघड्या डोळ्यांनी पाहिल्यानंतर रघू दंडवतेंना जशा कविता 'दिसल्या' असतील, तसे रघू रायला फोटो 'दिसत' असतील.

उदाहरणार्थ, बाबरी मशीद पाडण्यात आली, त्याच्या आदल्या दिवशी त्याने काढलेला हा फोटो. याबद्दल अधिक काही लिहायला जमणार नाही.
***
असे किती फोटो, त्याबद्दल काय काय लिहिणार! एक आपली आठवण आली, झेप गेली तेवढं लिहिलं, झालं.

रघू रायने काढलेले काही फोटो बघण्यासाठी 'मॅग्नम फोटोज'वरच्या या पानावर जा.
'विकिपेडिआ'वरील रघू रायचे पान.
***
(रघू रायचे छायाचित्र इंटरनेटवरून घेतले आहे.)

वाढवेळ

2009-10-14T14:17:00.003+05:30

रेल्वे स्टेशनवर बसलेली माणसं, झोपलेली माणसं.
येणारी - जाणारी माणसं.
माणसं येतात - जातात ते रस्ते.
येणा-या - जाणा-या रस्त्यांवर साठलेली धूळ.
रस्त्यांच्या आजूबाजूला उभे असलेले महाल आणि कबरी.
या सगळ्या गोष्टींकडे आणि त्यांच्याबरोबर इतिहास, वर्तमान व भविष्याकडे उघड्या डोळ्यांनी पाहिल्यानंतर रघू दंडवतेंना 'दिसलेल्या' या कविता असाव्यात, असं वाटतं.
***
'वाढवेळ'मधील एक कविता:

झूटी कबर

ही चारी बाजूंची जाळी
अन् मधली सुंदर कबर
ही आहे नुस्ती झूटी कबर
अहो खरा मुडदा तर खालीच आहे

खाली जायला आहेत अंधा-या पाय-या
ही खालची कबर खरीखुरी जुनीपानी अंधारी
तिथपर्यंत फारसं कुणी जात नाही
तिच्याबद्दल काहीच कुणाला माहित पण नाही
कुणाची केव्हाची ऐतिहासिक मोठ्या माणसाची
फकिराची का आणखी कुणाची
खरं म्हणजे काहीच माहीत नाही
एखादी खरीखोटी आख्यायिका पण नाही

पण खरंतर हे जाणून घ्यायला पण कुणाला नको आहे
इतिहासाचे अभ्यासक संशोधक धंदेवाईक लोक वगैरे
गावातली माणसं - त्यांना पण तशी काही जरूर नाही
विचारलंच कुणाला तर म्हणतात ते काही इतकं महत्त्वाचं नाही

खरी गोष्ट अशी आहे की हे सगळे घाबरतायत
दूर रहातायत नकोच समजून घ्यायला म्हणतायत
त्याचं खरं कारण वेगळंच आहे. मी सांगतो तुम्हाला
हे घाबरतायत - मला माहीत आहे

कबर उघडून बघायला कुणाची हरकत नाही
पण उघडून बघायला कोणाला नकोय
घाबरतात सगळे - उघडून बघितलीच जर कबर
अन् समजा आतमध्ये स्वत:चाच मुडदा निघाला तर

म्हणून घाबरतात सगळे
त्यापेक्षा वरची झूटी कबर चांगली
शोभीवंत आहे सुंदर जाळी बाजूला आहे
बघायला चांगली दाखवायला चांगली
झूटी कबर
( वाढवेळ, पान क्रमांक ४८-४९)
***
सगळं आलंच की हो, आता मी काय पाझळू?
***
कोण कोण ही माणसं होती, प्रस्थापित साचलेल्या, बुरसट मतांना हादरे देणारी. (कदाचित) त्यांच्या मतांविषयी कोणाचं दुमत होऊ शकेल, पण त्यांच्या विचारांच्या प्रामाणिकपणाविषयी आणि खरेपणाविषयी कुठे शंकेला जागाच नाही दिसत. कदाचित म्हणूनच, तकलादू भावना (पूर्वीपेक्षा अधिक) सस्त्या दरात बाजारात विकत मिळत असताना प्रामाणिक आणि ख-या विचारांकडे बघायला कोणाला थोडासाही वेळ नाही, मग वाढवेळ तर दूरच राहो. तरी लिहिणा-याने लिहिण्यात वेळ घालवला आणि आपण वाचण्यात वेळ घालवला त्याबद्दल आपले आभार मानावेत तेवढे थोडेच.
***

                                                                     रघू दंडवते

                                                                           ***

नोंद- ३

2009-10-07T18:23:00.006+05:30

वाढवेळ- रघू दंडवते

प्रकाशक- अशोक शहाणे
प्रास प्रकाशन
वृंदावन- २ बी/५, रहेजा टाउनशिप,
मालाड पूर्व, मुंबई- ४०००९७.
दूरध्वनी- (०२२) २८७७७५९०.
----------------------------

'वसेचि ना' (कादंबरी) आणि 'वाढवेळ' (कवितासंग्रह) एवढंच प्रसिद्ध झालेलं साहित्य ठेवून सत्त्याहत्तराव्या वर्षी रघू दंडवते गेले.

रघू दंडवते यांचे निधन

पुढची पोस्ट 'वाढवेळ'संबंधी लिहायचा विचार आहे.

जन हे वोळतु जेथे

2009-10-05T18:31:00.011+05:30

जन जेथे वळले, वळतात आणि वळतील, त्या वळणावर वळावे का?
झुंडीत असल्यावर वळण चुकवता येईल का?
मुळात हे वळण चुकीचं वाटत असेल आणि दुसरं वळण सापडत नसेल तर काय करायचं?
***
विश्वासच्या विचारविश्वातला गोंधळ.
बोधाच्या आजूबाजूला पसरलेली दुर्बोधता.
***
'जन हे वोळतु जेथे' या शरच्चंद्र मुक्तिबोधांच्या कादंबरीचा नायक विश्वास. प्रवाहातल्या भोव-यांमध्ये गरगर फिरत, भोव-यांमधून बाहेर फेकला जात पोहण्याचा प्रयत्न करत असलेला.

मार्क्सपासून गांधींपर्यंत अनेकांच्या विचारांवर चिंतन. (ऐकीव माहितीनुसार) मुक्तिबोध डाव्या विचारसरणीचे होते. 'व्यक्ती व समष्टी' या विषयीचा विश्वासच्या डोक्यातील गोंधळ. गोंधळात चालू असलेला शोध...

सीमोल्लंघन

2009-09-28T15:52:00.005+05:30

दरवर्षी येणारे तेच तेच सण
त्याच त्याच सणांच्या त्याच त्याच पुरवण्या
पुरवण्यांमधले तेच तेच लेख
लेखांमधले तेच तेच शब्द
शेकडो हजारो लाखो शब्द
***
दसरा म्हणजे सरस्वतीची पूजा
सरस्वतीची म्हणजे शब्दांची पूजा
शब्द म्हणजे काही जणांसाठी शस्त्र
म्हणून मग शस्त्रांचीसुद्धा पूजा
***
पुजेबरोबर आलेलं देवत्व
किंवा देवत्वाबरोबर आलेली पूजा
पूजा आणि देवत्व मिळून तयार झालेली निष्क्रियता
निष्क्रियता शस्त्रांची आणि शब्दांची
***
बहुतेकांची पूजा म्हणजे फुलं, प्रसाद, सोवळं आणि ओवळं
बहुतेकांचे शब्द म्हणजे तुमचे, आमचे, ह्यांचे आणि त्यांचे
पूजा करताना म्हटले जाणारे अर्थ न कळणारे श्लोक
शब्दांचे केले जाणारे अर्थ न कळणारे उपयोग
***
ज्यांना पुजायचं ते देव्हा-यात बंदिस्त
तसेच कुजलेले बंदिस्त शब्द
देव्हा-यात साठलेलं तेलकट निर्माल्य
तसेच साठून बुळबुळीत झालेले शब्द
***
साठून पडलेल्या बंदिस्त शब्दांना सोडवायचं कसं?
शब्दांबरोबर बंदिस्त झालेल्या अर्थाला सोडवायचं कसं?
अर्थाबरोबर हरवलेल्या सरस्वतीला शोधायचं कसं?
त्यासाठीच बहुतेक दस-याच्या दिवशी सीमोल्लंघन.
***

(दस-याच्या 'विशेष जाहिरात पुरवणी'साठी वरिष्ठांच्या आज्ञेवरून घातलेला रतीब. पहिलं कडवं अर्थातच छापून आलं नाही.)

नोंद- २

2009-09-27T13:21:00.008+05:30

जन हे वोळतु जेथे- शरच्चंद्र मुक्तिबोध

मौज प्रकाशन.

किंमत- १२५ रुपये.

---------------------------------------

मुक्तिबोधांच्या कादंबरी त्रिसुत्रीमधील ही तिसरी कादंबरी. पहिल्या दोन- 'क्षिप्रा' आणि 'सरहद्द', अजून कुठे दिसल्या नाहीत.

कोळिष्टक

2009-09-22T16:43:00.009+05:30

शंभर वर्षं जुनं लाकडी दार. दाराला वर्षानुवर्षं न उघडलेलं कुलूप. कोप-यात कोळिष्टक. सगळ्यांवर साठलेली धूळ.
कोळिष्टकात गुरफटलेली अनेक माणसं, अनेक माणसांच्या असंख्य आठवणी.
माणसांच्या तोंडातून बाहेर पडलेले, टीव्हीतून बाहेर पडलेले, मोबाईलमधून बाहेर पडलेले असंख्य शब्द.
दाराला लावलेल्या काचांमधून कोळिष्टकावर पसरलेला सूर्यप्रकाश. सूर्यप्रकाशात दिसलेल्या आठवणी आणि आठवणींमधून सापडलेले शब्द.

नोंद- १

2009-09-15T18:47:00.011+05:30

भाऊ पाध्ये यांच्या श्रेष्ठ कथा
संपादक: दिलीप पुरुषोत्तम चित्रे.
प्रकाशक: लोकवाङमय गृह.
तिसरी आवृत्ती, मे २००९.
किंमत: २०० रुपये.
------------------------------------------
भाऊ पाध्ये यांच्याविषयी थोडेसे
------------------------------------------

घसरले

2009-08-28T20:01:00.002+05:30

'जीना'वरून घसरले निष्ठावंत
शौरी आणि जसवंत

होते बापुडे बुद्धिवंत
सगळ्यांची एकच खंत

-----------------------------

व्यर्थ

2009-07-02T15:34:00.003+05:30

क्रियेवीण वाचाळता "अर्थ" आहे

वाचाळेवीण क्रिया सदा व्यर्थ आहे

सदाचार आता अविचार आहे

अविचार सर्वत्र व्यापुनी राहे

(सुमार कविता चौथी )

दुसरा ब्लॉग

2009-05-28T22:16:00.004+05:30

आंग्लभाषेत थोडेसे. . .
http://beyondtheletters.blogspot.com/

अर्थ तोच फक्त अक्षरांचे आकार वेगळे.

बैसुनी

2009-05-19T17:17:00.006+05:30

बैसुनी करावे काय
पियावी चाय कपभरी
कपात पाहावे वाकून एकदा
असेल एखादी माशीबिशी
असेल माशी त् करावे काय
घालावी काशी नि पियावी चाय

(सुमार कविता तिसरी)

दगड

2009-05-13T17:05:00.004+05:30

एक होता दगड. मग त्याला कोणीतरी शेंदूर फासला. मग लोक त्याला देव म्हणू लागले. एक कुंपण होतंच.

कोणीतरी म्हणालं, 'देव चराचरात असतो.' मग लोक म्हणू लागले, 'देव चराचरात आहे.'

चराचर म्हणजे मंडईतली फसफसून वाहणारी कचराकुंडी. . . लूत लागलेलं कुत्रं. . . वेडी झालेली म्हातारी. . . कांदे. . . बटाटे. . . लसणी. . . भाज्या. . . माणसांची गर्दी. . . असं बरंच काही.

त्या चराचरात शेंदूर लावलेले तीन दगड आहेत, फुलांचे हार घातलेले. . . आणि कुंपण आहे.

कल्पनेच्या तीरावर

2009-05-06T17:09:00.013+05:30

शशश्रुंग- एक असा देश जिथे लैंगिक भूक ही नैसर्गिक गरज असल्याने अतिशय सामान्य बाब, गोपनीय नसलेली, जशी आपल्या समाजात पोटाची भूक ही अतिशय सामान्य बाब.
शशश्रुंग- एक असा देश जिथे मृत्यू ही आनंददायक घटना आहे.

शशश्रुंग- एक असा देश जिथे विचारवंत, गवंडी, न्हावी, राजकारणी या सगळ्यांना समान महत्त्व आहे.

शशश्रुंग- एक असा देश जिथे देवाचे अस्तित्व मान्य आहे पण धर्माचे नाही.

असे अनेक सामाजिक नितीनियम शशश्रुंग देशाला आपल्या समाजापासून वेगळा ठरवतात.

आपल्या सामाजिक नितीनियमांमागे काहीतरी कारणं आहेत (असं आपण मानतो) , त्याप्रमाणेच शशश्रुंगातही प्रत्येक नियमामागे काहीतरी ठोस तात्त्विक कारण आहे.

शशश्रुंगाबद्दल अशा अनेक गोष्टी सांगता येतील पण त्या मुळातून वाचणे इष्ट, कारण मूळ कादंबरीची किमान पातळीवरून ओळख करून देण्याएवढीच माझी पात्रता.

कल्पनेच्या तीरावर- वि. वा. शिरवाडकर,

काँटिनेन्टल प्रकाशन,

किंमत- पन्नास रुपये.

जादू

2009-05-03T17:11:00.008+05:30

हे सगले मोथे लोक माला कधी काय कलुच देत नाहीत. एक तल माजी उंची वर्गातल्या सगल्यांपेक्षा कमी आहे. मग ऊंच मुलं पुढे उभी राह्यल्यावर माला काही दिसतंच नाही.

पलवा आईबलोबल मी मंदईत गेलो होतो तल तिथे एक दाढीवाला मानूस काहीतली जादू कलून दाखवत होता. आईसुद्धा जादू बघायला लागली पन माला काही नित दिसतंच नव्हतं, सगली मोथी मानसं माझ्यापुढे उभी राह्यल्यामुले. मग मी खाली वाकून सगल्यांच्या पायांमधून जादू बघितली.

प्रवास

2009-04-27T13:59:00.009+05:30

पुणे विद्यापीठाच्या आवारात,

..... या नावाचा माणूस पंढरपूरपासून पुण्यापर्यंतच्या त्याच्या प्रवासाबद्दल काहीतरी सांगत असतो, त्याच्या घरातल्या भाऊबंदकीबद्दल काहीतरी सांगत असतो, त्याच्या भणंग आयुष्याबद्दल काहीतरी सांगत असतो,

तेव्हा चाफ्याच्या झाडांच्या निष्पर्ण फांद्यांच्या सावलीचं जाळं रस्त्यावर पसरलेलं असतं आणि चाफ्याची फुलं जमिनीवर पडलेली असतात.
मळलेला सदरा, पँट. -- टक्कल, उदास चेहरा, दाढीचे खुंटं. -- पायामध्ये काहीतरी दोष असल्यामुळे बेढब झालेली चाल. -- असा तो माणूस चालत जात असतो.

विरक्ती

2009-04-20T14:30:00.005+05:30

दुकानांच्या बंद दारांकडे तोंड करून जगाकडे फिरवलेली पाठ. विरक्तीचा भगवा रंग. शांत झोप.

पण जगाकडे पाठ फिरवून चक्रातून सुटका होत नाही.

कारण, शरीर. शरीराला अन्न लागतं. अन्नासाठी पैसे. पैशासाठी काम. काम शक्य नाही मग भीक मागायची, विरक्तीच्या झेंड्याखाली.

चक्र चतुष्टय

2009-04-08T15:07:00.008+05:30

'चांगदेव चतुष्टय' म्हणजे भालचंद्र नेमाडेंच्या 'बिढार', 'हूल', 'जरीला' आणि 'झूल' या चार कादंब-या.

चांगदेव पाटीलच्या निमित्ताने सांगितलेला हा एका संवेदनशील तरूण मनाचा अविष्कार आहे. जीवनचक्राविषयीच्या चिंतनाचं विचारचक्र हा या चारही कादंब-यांमधला समान धागा.

चारही कादंब-या वाचत असताना 'कोसला'ची आठवण अपरिहार्यपणे होत राहातेच.

वास्तू

2009-04-02T17:30:00.011+05:30

एखादी वास्तू आजूबाजूच्या वातावरणाचा भाग बनते, म्हणजे किती!

शेजारचा दगडी रस्ता, रस्त्याच्या दोन बाजूंनी सावली देणारी वडाची झाडं, झाडांच्या एकमेकात विलीन झालेल्या पारंब्या, थंड सावलीत पडलेली म्हातारी पानं, झाडं आणि पारंब्यांचं एक अमूर्त शिल्प. या पार्श्वभूमीवर उभी ही वास्तू.

(ललित कला केंद्र, पुणे विद्यापीठ.)

एप्रिल फुलं

2009-04-01T17:50:00.005+05:30

आता

2009-04-01T11:57:00.004+05:30

'तुका म्हणे'ल काय आता?

मारतात सगळे बाता

खाउनी गांडीवर लाथा

टेकिला आम्ही माथा

स्वत:समोरी.

(. . . कविता दुसरी)

पुस्तक प्रदर्शनात ‘बनगरवाडी’चा रहिवासी

2009-03-27T18:50:00.006+05:30

(अब्दची एक समाधान देऊन गेलेली पण बायलाइन न मिळालेली बातमी. अर्थात बायलाइन म्हणजेच समाधान नाही.)

महाबळेश्वर, २२ मार्च/प्रतिनिधी
'छ्परं , मेंढरं, घोडी आणि मेंढपाळ, धनगरणी, गुरं, मन मानेल तशी बांधलेली कौलारू घरं, क्वचित आढळणारी बाभळी व निंबाची झाडं...' हे वर्णन आहे व्यंकटेश माडगूळकरांच्या बनगरवाडीचे. माडगूळकरांच्या माणदेशातील धनगरांच्या या काल्पनिक वाडीतील एक रहिवासी संमेलनस्थळी आयोजित पुस्तक प्रदर्शनात साक्षात उपस्थित झाला!
मौज प्रकाशन गृहाचे अरुण गाडगीळ आपल्या स्टॉलवर बसलेले असताना बनगरवाडी कादंबरीची प्रत हातात घेऊन एक इसम त्यांच्यासमोर येऊन उभा राहिला. बनगरवाडीच्या प्रस्तावनेतील आपला उल्लेख असलेला परिच्छेद दाखवून त्या माणदेशी रहिवाशाने गाडगीळांना आपली ओळख करून दिली. या रहिवाशाचे नाव आहे- मारुतराव वाघमोडे. ‘बनगरवाडी’साठी रेखांकने करत असताना माडगूळकरांना माणदेशातील वाडय़ा- वस्त्यांमधून फिरवून त्यांना आवश्यक माहिती पुरविण्याचे काम त्यांचे मित्र मारुतराव वाघमोडे यांनी केले होते. स्वतः धनगर असलेले वाघमोडे त्या वेळी एक साप्ताहिक चालवत असत. त्यांनी स्वत: माडगूळकरांना माणदेशातील धनगर वाडय़ा-वस्त्यांतून फिरवून आणल्याचा उल्लेख माडगूळकरांनी कादंबरीच्या प्रस्तावनेत केला आहे. या अनपेक्षित अनुभवाविषयी बोलताना गाडगीळ म्हणाले की, अशा प्रकारचा अनुभव हेच साहित्य संमेलनाच्या प्रदर्शनातील वैशिष्टय़ आहे. नेहमीपेक्षा वेगळ्या वाचकांशी संपर्क साधणे या प्रदर्शनातून शक्य होते. असे धक्कादायक, आनंदी क्षण आर्थिक मिळकतीपेक्षा अधिक काही देऊन जातात.

...काय लिहायचं?

2009-03-26T18:16:00.002+05:30

काय लिहायचं?...

2009-03-26T18:08:00.006+05:30

बनगरवाडी

2009-03-09T20:30:00.013+05:30

'बनगरवाडी' वाचली. गो. नी. दान्डेकरांच्या 'माचीवरल्या बुधा' ला जसा मातीचा वास आहे, तसाच मातीचा वास 'बनगरवाडी'ला आहे. ही केवळ माणदेशातील धनगरांच्या एका काल्पनिक खेड्याची कथा नाही, तर एकूणच भारतीय समाजमनाच्या एका कप्प्यातील धाग्यांच्या गुंतागुंतीचे हे चित्रण आहे.

व्यंकटेश माडगूळकरांच्या काही कथा आणि स्केचेससाठी खालील संकेतस्थळाला भेट दया-

http://www.tatya.org/

फुलपाखरू

2009-03-01T22:56:00.003+05:30

एकाकीपणाची शंभर वर्षे

2009-02-10T14:56:00.010+05:30

'इतिहासाची पुनरावृत्ती होते' किंवा इंग्रजीत सांगायचं तर 'हिस्ट्री रीपीट्स' अशी फक्त वाक्यं असतात. . . आणि कोणीतरी गाब्रिएल गार्सिया मार्केज, अशा एखाद्या वाक्याभोवती प्रतिभेचं जाळं विणतो. . . आणि मग 'वन हंड्रेड इअर्स ऑफ सॉलिट्युड'सारखी कलाकृती तयार होते.

2008-11-12T22:07:00.003+05:30

दोन वर्षांपूर्वी ब्लॉग उघडला पण काहीच लिहिलं नाही विशेष. लिहिलेलं खोडून टाकलं. परत प्रयत्न करून बघू.